Atatürk’ün vasiyetine ne oldu?

Atatürk’ün vasiyetine ne oldu?

Takvimlerden 5 Eylül 1938. Atatürk, ölümünden 66 gün önce vasiyetnamesini yazdığı gün. Bugün üzerinden tam 88 yıl geçti. Atatürk bu vasiyetiyle ömrünün son döneminde olduğunu bilerekzsahip olduğu mal varlığının ölümünden sonra nasıl kullanılacağını düzenlemiştir. Bu vasiyetle aslında Türkiye Cumhuriyeti'nin dil ve tarih çalışmalarına kaynak olacak bir ekonomik düzen kurmayı tercih etmiştir. Ve bugün, 5 Eylül 2026'da, 88 yıl önce yazılmış birkaç maddelik o vasiyetnamenin sonuçları hâlâ Türkiye'nin gündemde olduğu görülmektedir.

Vasiyette ince ufak detaylar yer almaktadır. “Malik olduğum bütün nukut ve hisse senetleriyle Çankaya’daki menkul ve gayrimenkul emvalimi Cumhuriyet Halk Partisi’ne… terk ve vasiyet ediyorum.” Cümlesiyle ne anlatılmak istendi? Atatürk neden İş Bankası'ndaki hisselerini doğrudan Türk Dil Kurumu'na veya Türk Tarih Kurumu'na bırakmadı?

Hisselerin vasiyet edilen sahibi bu hisselerden elde edilen geliri sadece Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumuna aktarılmak üzere kendisine devredilmiştir. Bu vasiyetnamenin devamındaki hükümlerle tek tek belirlenmiştir. Bugün İş Bankası'nın resmi ortaklık verilerine göre Atatürk hisseleri bankanın sermayesinin %28,09'unu oluşturmaktadır.

Peki vasiyetnamede kimlere ne bırakıldı?

Atatürk'ün vasiyetnamesi yalnızca İş Bankası hisselerinden ibaret değildir. Vasiyetnamede altı temel düzenleme bulunmaktadır.

1. Para ve hisse senetleri İş Bankası tarafından değerlendirilmesi,

2. Yakınlarına hayatları boyunca belirli aylık ödemeler yapılması,

Vasiyetnameye göre;

- kız kardeşi Makbule Hanım'a ayda 1.000 lira,

- manevi kızı Afet İnan'a 800 lira,

- Sabiha Gökçen'e 600 lira,

- Ülkü Adatepe’ye 200 lira,

- Rukiye ve Nebile'ye 100'er lira hayatta kaldıkları süre boyunca ödenmesi,

3. Sabiha Gökçen'e ayrıca ev alınması,

4. Makbule Hanım Çankaya'daki evde yaşamaya devam etmesi,

Atatürk, kız kardeşi Makbule Hanım'ın hayatı boyunca Çankaya'da

5. İnönü ailesinin çocuklarının eğitimine destek verilmesi,

6. Ve asıl büyük miras;

Tüm bu ödemelerden sonra her yıl Türkişe İş Bankası’nın %29,09 hissesine tekabül eden temettü gelirinin yarısı Türk Tarih Kurumu'na, yarısı Türk Dil Kurumu'na verilmesi,

Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu faaliyet alanları nelerdir?

Türk Dil Kurumu;

- Türk dili üzerine araştırmalar,

- sözlük çalışmaları,

- dil bilgisi ve terminoloji çalışmaları,

- yayınlar,

- Türkçenin bilim ve eğitim dili olarak geliştirilmesi gibi faaliyetler yürütmekte,

Türk Tarih Kurumu ise;

- Türk ve Türkiye tarihi araştırmaları,

- bilimsel yayınlar,

- arşiv ve belge çalışmaları,

- kazı ve araştırma projeleri,

- kongre, sempozyum ve bilimsel toplantılar,

- araştırmacılara burs ve destekler gibi alanlarda faaliyet göstermektedir.

Türk Tarih Kurumu'nun kendi tarihçesine göre kurumun ilk dönemindeki önemli çalışmalar arasında Alacahöyük kazı raporlarının yayımlanması ve 1937'den itibaren Belleten dergisinin çıkarılması da bulunmaktadır. Bugün de Kurum; kitap, dergi, elektronik yayın, arşiv, veri tabanları, bilimsel toplantılar ve burslar yoluyla faaliyetlerini sürdürmektedir. 2026 yılı için lisans öğrencilerine 9.000 TL'ye kadar burs desteği sağlanacağı da Kurum tarafından duyurulmuştur.

Yani Atatürk'ün vasiyetindeki para, teorik olarak bir “siyasi kasa” değil, tarih, dil, araştırma, yayın ve eğitim bütçesi olarak tasarlanmıştır.

Rakamlara ilişkin veriler

Bugün Atatürk hisseleri bankanın sermayesinin %28,09'una karşılık geldiğini söylemiştim. Haziran 2026 itibarıyla İş Bankası'nın piyasa değeri yaklaşık 390,6 milyar TL olarak açıklanmış durumda.

Türk Dil Kurumu internet sitesinde her yıl yayınlanan “Mali Durum ve Beklentiler Raporu’nda” 31.03.2026 tarihinde yapılan Türkiye İş Bankası A.Ş. Olağan Genel Kurul toplantısı sonrasında kâr payı oranları belirlenmiş ve Atatürk hisselerine isabet eden temettü tutarı 1.610.364.103,26 TL olarak kuruma tahakkuk ettirildiği yazmaktadır. Bu rakam yalnızca Türk Dil Kurumu açısından. Vasiyet gereği aynı gelir Türk Tarih Kurumu ile de eşit şekilde paylaşılacağından, aynı ekonomik büyüklük diğer kuruma da yansımaktadır.

Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu bugün özel bütçeli kamu tüzel kişiliğine sahip kurumlar olarak faaliyet göstermektedir. Mevzuatta “Atatürk'ün vasiyetine dayalı gelirler” kurumların gelirleri arasında da açıkça sayılmaktadır. Anayasa'nın 134. Maddesinde ise “Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumu için Atatürk'ün vasiyetnamesinde belirtilen malî menfaatler saklı olup kendilerine tahsis edilir.” hükmü yer almaktadır. Dolayısıyla bu gelirler kurumların genel mali yapısı içinde, kanunların ve bütçe kurallarının izin verdiği çerçevede kullanılmaktadır.

Türk Tarih Kurumun internet sitesinde yayınladığı 2025 faaliyet raporunda, Türk Tarih Kurumu'nun misyonunu Türk ve Türkiye tarihini çağdaş sosyal bilim anlayışıyla araştırmak, yaymak, bu alandaki araştırmaları desteklemek ve toplumdaki tarih bilincini geliştirmek olarak tanımlamıştır. Bugün Kurumun internet sitesinde; arşiv, kütüphane, bilimsel yayınlar, e-kitaplar, dergiler, veri tabanları, burslar, kongre ve sempozyumlar gibi faaliyet alanları bulunuyor.

Türk Dil Kurumunun Stratejik Önemi

Türk Dil Kurumu, Türkçenin bilimsel yöntemlerle araştırılması, geliştirilmesi, doğru ve etkili kullanılmasının sağlanması açısından stratejik öneme sahiptir. Kurumun temel amacı, Türkçenin zenginliğini ortaya çıkarmak ve Türkçeyi bilim, sanat, edebiyat, felsefe ve eğitim alanlarında güçlü bir dil hâline getirmektir. Millî kimliğin korunması, bilim ve eğitim dili, kültürel süreklilik, Türk dünyasıyla iletişim, Dil politikaları açısından kaynak oluşturmasındaki stratejik önemini anlamamız gerekir. Ayrıca TDK bünyesinde ağız araştırmaları, çağdaş Türk yazı dilleri, dil bilgisi ve dil bilimi, sözlük ve yazım, terim bilimi, Türkçenin eğitimi, Türk edebiyatları, Türk İşaret Dili ve yazıt bilimi gibi alanlarda çalışmalar yürütülmektedir.

Türk Tarih Kurumunun Stratejik Önemi

Günümüzde de Türk tarihi ve Türkiye tarihine ilişkin kaynakların araştırılması, yayımlanması ve bilimsel çalışmaların desteklenmesi kurumun temel faaliyetleri arasında olup; stratejik açıdan, Tarihî kimliğin korunması, tarihî kaynakların ve mirasın korunması ve akademik tarihçiliğin desteklenmesi konularında oldukça stratejik öneme sahiptir.

Bu iki değerli kurumlarımızın yapmış oldukları çalışmalar ülkemizde son derece etkilidir. Türk Dil Kurumu milletin dil hafızasını, Türk Tarih Kurumu ise tarih hafızasını koruyan ve bilimsel olarak geliştiren kurumlar olarak nitelememiz en doğru tanım olacaktır.

Yukarıda verilen rakamsal değerler elbette önemlidir ancak bu kaynağın nerelerde kullanıldığı, ne gibi çalışmalar yapıldığı hususunda da bilgi sahibi olmamız gerekecektir. Burada Atatürk'ün bıraktığı mirasın miktar olarak büyüklüğünü tartışmak, Atatürk'ün bıraktığı para ne kadar? sorularında kısır döngüde kalmak yerine yegane mirasçısı olan bu kurumların yapmış oldukları bilimsel ve stratejik çalışmalara odaklanmamız gerekir.